En toen publiceerde De Standaard een citaat dat nooit werd uitgesproken

Wat betekent een aanhalingsteken? Bij De Standaard van alles, weten we dankzij de laatste bijdrage van ombudsman Tom Naegels (De Standaard, 31.08.2015). Daarin verantwoordt hij waarom zijn collega’s een interview kopten en inleidden met een citaat dat nooit werd uitgesproken. Boeiende literatuur heeft die man toch weer geschreven! Waarom ik dat deze keer écht meen, verklap ik zo meteen. Eerst moeten we enkele conventies opfrissen.

Het saaie gedeelte

Want daar draait het om, conventies. Het aanhalingsteken is een talige conventie. We komen overeen (‘convenir’) dat een aanhalingsteken een letterlijk citaat aankondigt en afsluit. Eenvoudig, ja?

Er bestaan ook heel wat journalistieke conventies. Neem nu een krantenkop. Eén van de conventies tussen nieuwsproducent en -consument is dat een krantenkop kleine woordjes mag inslikken om beter de aandacht te trekken. Een andere conventie stelt dat krantenkoppen, opnieuw om de aandacht te trekken, de zaken een ietsiepietsie sterker kunnen voorstellen dan de werkelijkheid is. Die werkelijkheid zou dan beter tot uiting komen in het nieuwsbericht zelf.

Als een citaat wordt gebruikt als krantenkop, dan hebben deze twee journalistieke conventies een impact op de talige. Het citaat is niet langer een letterlijke reproductie van wat er gezegd is. Je kan daar kritiek op hebben, maar laat ons gemakshalve stellen dat we ons hiervan allemaal bewust zijn. Anders was het geen conventie, nietwaar?

Toen plots De Standaard…!

In het interview met Patrick Dewael krijgt het aanhalingsteken een heel nieuwe functie. Hier wijst het niet op een letterlijk citaat, zelfs niet op een ingekort of geparafraseerd citaat (op zich al een stevige contradictio in terminis). Het citaat – en ik parafraseer hogervermelde bijdrage- is een samenvatting van het sentiment dat is ontstaan tijdens het interview. Dewael heeft die woorden nooit uitgesproken, maar hij heeft ze wel kunnen nalezen en goedkeuren voor publicatie. Het gaat dus – en nu citeer ik wel – ‘om een geautoriseerd citaat’.

Zie je hoe ik in bovenstaande zin aanhalingstekens gebruik? Had jij als lezer meteen door dat het om een citaat ging? Dat is een conventie.

Justaert pleit zichzelf vrij door te stellen dat Dewael zijn fiat heeft gegeven voor het citaat dat er geen is. Het probleem ligt evenwel niet bij de geïnterviewde, maar bij de lezer. Die ziet in aanhalingstekens een aankondiging voor een citaat, en niet – ga ik weer even citeren – ‘de samenvatting van het interview, met daarin de meest opvallende, meest nieuwswaardige elementen’. Dat is dus géén conventie.

Boeiende literatuur

Waarom ik de bijdrage van Naegels dan toch weet te waarderen? Ze maakt ons allen weer een beetje mediawijzer. Ze wijst er ons op dat een geschreven politiek interview, meer dan we impliciet zouden aannemen, niets meer is dan een geconstrueerde realiteit. Het is geen loutere weergave van een vraag-en-antwoord-spel, maar wel het resultaat van een dialoog, soms een krachtmeting, waarin beide partijen elk hun eigen doel nastreven en net daarom de ander in zijn doel willen faciliteren. De politicus wil zich profileren, de journalist wil nieuws, en beiden zoeken hoe elkaars doelen het best verwezenlijkt kunnen worden.

Aan die geconstrueerde realiteit heeft Naegels ons op meesterlijke wijze herinnerd. Daarvoor zijn we de ombuds dankbaar. En daarom neem ik ook graag de vrijheid om een antwoord te formuleren op de vragen die hij terecht stelt, maar in een vlaag van vergeetachtigheid braak laat liggen:

neeneeja

P.S.

Laat ons wel wezen: een citaat is een citaat. Al de rest is…

2 thoughts on “En toen publiceerde De Standaard een citaat dat nooit werd uitgesproken

  1. Yves Desmet in De Morgen (1/9):
    ‘De Franse wapenspreuk na de revolutie begon niet voor niets met het woord ‘Egalité’.
    Artikels 10 en 11 van de grondwet van een andere jonge liberale democratie bepaalden dat alle Belgen gelijk voor de wet zijn, en dat al wie wettelijk op het grondgebied verblijft zonder enige discriminatie dezelfde vrijheden en rechten kan genieten.’

    Hij zet netjes aanhalingstekens rond het Frans, maar verdraait de woordvolgorde in de Franse spreuk omdat dat beter in zijn kraam past. En ik heb die artikels van de grondwet erop nagelezen: de laatste bewering (‘al wie wettelijk…’) zuigt hij uit zijn duim.
    Wat is dat voor bedrogjournalistiek tegenwoordig?
    http://www.demorgen.be/opinie/open-vld-offert-haar-absolute-ideologische-basis-op-het-altaar-van-boekhoudoverwegingen-a2440665/

  2. Pingback: Het voornemen van een verzuurde blogger: de balans | Maarten is benieuwd

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s